Obligacja jest papierem wartościowym, który potwierdza dług emitenta wobec jej posiadacza. Emitent, na przykład Skarb Państwa albo spółka, zobowiązuje się spełnić świadczenia zapisane w warunkach emisji: zwykle zwrócić określoną kwotę i zapłacić odsetki. Kupujący staje się wierzycielem. To, ile zarobi i kiedy odzyska pieniądze, zależy jednak od znacznie większej liczby warunków niż samo oprocentowanie.
Najłatwiej prześledzić obligację jako przepływ pieniędzy. Przy zakupie w emisji środki trafiają do emitenta w zamian za jego zobowiązanie. Przy późniejszym zakupie od innego inwestora płacisz sprzedawcy. Dłużnikiem pozostaje emitent, a zmienia się osoba uprawniona do przyszłych wypłat. Posiadanie obligacji spółki daje wierzytelność wobec niej, a nie udział we własności przedsiębiorstwa.
Jedna obligacja, kilka różnych liczb
Nominał określa kwotę długu przewidzianą do spłaty przy wykupie. Cena to kwota, za którą kupujesz papier; może być równa nominałowi, niższa lub wyższa. Wykup oznacza wykonanie zobowiązania do spłaty zgodnie z warunkami emisji. Nie należy go mylić ze sprzedażą obligacji kolejnemu inwestorowi.
Oprocentowanie jest regułą naliczania odsetek, a kupon to odsetki należne za wskazany okres. Jeśli hipotetyczna obligacja ma nominał 100 zł i roczny kupon równy 5% nominału, roczne odsetki wynoszą 5 zł. Zakup za 102 zł nie zwiększa ich automatycznie do 5,10 zł: w tym modelu podstawą naliczania pozostaje nominał.
Rentowność łączy cenę zakupu z przyszłymi przepływami i ich terminami. Dlatego oprocentowanie 5% nie jest obietnicą pięcioprocentowej stopy zwrotu dla każdego kupującego. Znaczenie ma również różnica między ceną a kwotą wykupu, a w wyniku inwestora także koszty i podatki.
Ten sam kupon przy trzech cenach zakupu
Przyjmijmy wyłącznie hipotetyczny model: kupujesz obligację dokładnie rok przed wykupem, bez narosłych odsetek przy zakupie. Po roku emitent terminowo wypłaca razem 100 zł nominału i 5 zł kuponu. Nie ma wcześniejszych wypłat ani reinwestowania. Poniższe wyniki są brutto, bez podatku i opłat.
| Cena zakupu | Wypłata po roku | Zysk brutto | Roczna stopa zwrotu brutto |
|---|---|---|---|
| 98 zł | 105 zł | 7 zł | 7,14% |
| 100 zł | 105 zł | 5 zł | 5,00% |
| 102 zł | 105 zł | 3 zł | 2,94% |
W pierwszym wierszu zysk obejmuje 5 zł odsetek i 2 zł różnicy między wykupem a ceną. W ostatnim 2 zł zapłacone ponad nominał pomniejsza wynik. Liczymy: (105 zł − cena zakupu) / cena zakupu × 100%. Ponieważ cała wypłata następuje dokładnie za rok, wynik można odczytać jako roczną rentowność do wykupu w tym modelu.
Samo podzielenie kuponu przez cenę daje inną miarę: bieżącą rentowność kuponową. Przy zakupie za 102 zł byłoby to około 4,90%, lecz ta liczba pomija utratę 2 zł przy wykupie po nominale. Dla obligacji wieloletniej rentowność do wykupu uwzględnia także daty poszczególnych kuponów; nie wystarczy zsumować odsetek i podzielić ich przez liczbę lat.
Od czego zależą odsetki?
Przy stałym oprocentowaniu reguła ustalona w warunkach emisji pozwala określić odsetki dla objętych nią okresów. Posiadacz zna te wypłaty, ale ich siła nabywcza może się zmieniać. Stała kwota odsetek nie oznacza stałego zysku po uwzględnieniu inflacji.
Oprocentowanie zmienne jest przeliczane według ustalonej formuły, na przykład określonego wskaźnika i marży. Trzeba przeczytać, jaki wskaźnik obowiązuje, z jakiego dnia pochodzi jego wartość i kiedy następuje aktualizacja. Zmiana wskaźnika nie musi więc od razu zmienić najbliższej wypłaty.
Indeksacja inflacją jest jednym z możliwych mechanizmów zmiennej stopy. Poszczególne okresy tej samej serii mogą mieć odmienne zasady: pierwszy okres może działać inaczej niż kolejne. Ważne są odczyt inflacji wskazany w dokumentach, formuła marży i sposób naliczania odsetek. Podatek, moment aktualizacji oraz własny wzrost kosztów życia sprawiają, że samo słowo „indeksowane” nie gwarantuje realnego zysku.
Osobną kwestią jest termin otrzymania odsetek. Mogą być wypłacane okresowo albo dopisywane do kapitału zgodnie z zasadami serii. Dopisanie odsetek i ich wypłata na rachunek to różne sytuacje: w pierwszej pieniądze mogą dalej pracować w obligacji, w drugiej są już do dyspozycji inwestora.
Dlaczego cena może spaść, choć kupon się nie zmienił?
Na rynku wtórnym inwestor porównuje przyszłe wypłaty z ceną, którą ma zapłacić dzisiaj. Jeśli za dokładnie rok otrzyma 105 zł, a wymaga rocznej rentowności 4%, odpowiada temu dzisiejsza cena 105 / 1,04, czyli około 100,96 zł. Gdy wymaga 6%, cena wynosi 105 / 1,06, czyli około 99,06 zł. To kolejny hipotetyczny model, bez podatków i opłat, przy niezmienionych pozostałych warunkach.
Dzielenie przyszłej wypłaty przez czynnik uwzględniający stopę i czas nazywa się dyskontowaniem. Przy kilku wypłatach wycenia się każdą z osobna i sumuje ich dzisiejsze wartości. Wyższa wymagana rentowność oznacza niższą obecną wartość tych samych przyszłych pieniędzy. Tak działa odwrotna zależność ceny i wymaganej stopy dla ustalonych przepływów.
Zmiany stóp procentowych mogą zmieniać oczekiwania kupujących, lecz na cenę wpływa też ocena wypłacalności emitenta i możliwość odsprzedaży. Sam fakt utrzymywania obligacji do terminu nie usuwa ryzyka niespłacenia długu. Powyższy rachunek nie opisuje natomiast kwoty przedterminowego wykupu detalicznej obligacji oszczędnościowej: tę wyznaczają warunki jej emisji.
Zakup i odzyskanie pieniędzy: dwie różne ścieżki
Detaliczne obligacje oszczędnościowe Skarbu Państwa
Zakup odbywa się przez uprawnionego agenta, w kanałach dostępnych dla danej oferty. Obligacje są zapisane na rachunku rejestrowym, a nie kupowane przez giełdowe zlecenie. Rachunek rejestrowy jest zakładany i prowadzony bezpłatnie. Przed zakupem podstawowymi dokumentami są list emisyjny konkretnej serii i regulamin obsługi. Ogólne zasady wyjaśniają oficjalne pytania i odpowiedzi o obligacjach oszczędnościowych, ale parametry trzeba odczytać z właściwego listu.
Te papiery nie są notowane na giełdzie. Typową drogą wcześniejszego wyjścia jest dyspozycja przedterminowego wykupu, jeśli przewidują ją warunki. Sprawdź, od kiedy można ją złożyć, ile trwa wypłata, jaka opłata obowiązuje i jak zostanie rozliczona. Nie zakładaj natychmiastowego dostępu do całej wpłaconej kwoty. Możliwa jest też sprzedaż na podstawie umowy, z zachowaniem procedur obsługi; nie jest to giełdowe zlecenie, które automatycznie znajduje kupca.
Obligacje notowane i obligacje spółek
Notowane papiery kupuje się i sprzedaje przez rachunek maklerski, składając zlecenie. O wykonaniu decydują warunki rynkowe: cena i dostępny popyt. Gdy brakuje chętnego po oczekiwanej cenie, szybka sprzedaż może wymagać obniżenia ceny albo okazać się niemożliwa. Do rachunku dochodzą opłaty według taryfy pośrednika; przed zleceniem ustal pełną kwotę rozliczenia, nie tylko sam kurs.
„Korporacyjne” opisuje emitenta, czyli spółkę, natomiast „notowane” opisuje sposób obrotu. Obligacja firmowa może być notowana lub nienotowana. Przed zakupem potrzebne są warunki emisji, dokument właściwy dla oferty, w tym prospekt, jeśli występuje, informacje finansowe emitenta oraz taryfa pośrednika. Sprawdź, z czego firma ma spłacić dług, jakie ma inne zobowiązania i co rzeczywiście daje zabezpieczenie. KNF w materiale „Obligacje — Inwestuj świadomie!” wyjaśnia ryzyko emitenta i utrudnionego wycofania środków. Zatwierdzenie prospektu nie potwierdza opłacalności inwestycji ani powodzenia biznesu.
Obligacje z obecnej oferty nie są depozytem objętym gwarancją BFG. Przy skarbowych dłużnikiem jest Skarb Państwa, przy firmowych odpowiednia spółka. Sprzedaż papieru przez bank nie przenosi na niego obowiązku spłaty emitenta. Wybór emitenta ma więc bezpośredni związek z ryzykiem utraty pieniędzy.
Ile zostaje po podatku i kosztach?
W zwykłym polskim przypadku osoby fizycznej, poza działalnością i rozwiązaniami preferencyjnymi, odsetki podlegają podatkowi 19%. W modelu zakupu detalicznego po nominale 100 zł, utrzymania do wykupu i otrzymania 5 zł odsetek podatek wynosi 0,95 zł. Zostaje 4,05 zł odsetek, a łączna wypłata wynosi 104,05 zł. Podatek dotyczy tu dochodu odsetkowego, nie całych 105 zł.
W detalicznych obligacjach oszczędnościowych podatek od odsetek pobiera agent. Dochód ze sprzedaży obligacji wymaga rozliczenia przez podatnika. Informator Ministerstwa Finansów o obligacjach oszczędnościowych opisuje te różne sytuacje. Nie należy przenosić automatycznego poboru podatku na każdą transakcję obligacjami; osobnego sprawdzenia wymagają m.in. instrument, sposób wyjścia, rezydencja podatkowa i rachunki z preferencją podatkową. Dlatego tabela cen 98–102 zł pokazuje wyniki brutto.
Opłata za przedterminowy wykup detalicznej serii zmniejsza wypłatę; według informatora MF dochód podlegający opodatkowaniu jest pomniejszany o tę opłatę. Prowizja maklerska jest odrębnym kosztem i nie można automatycznie zastosować do niej tej samej reguły. Wszystkie wartości w przykładach zaokrąglono dopiero do prezentacji, do dwóch miejsc po przecinku, metodą HALF_UP.
Przed złożeniem dyspozycji warto umieć zapisać dla konkretnej serii trzy rzeczy: ile pieniędzy wypłynie przy zakupie, jakie kwoty i kiedy mają wrócić oraz jak można wyjść wcześniej. Jeśli któregoś elementu brakuje, samo oprocentowanie nie wystarcza do oceny obligacji.

1 komentarz do „Czym są obligacje?”